পানীয়েই হৈছে জীৱজগতৰ আটাইতকৈ আৱশ্যকীয় পদাৰ্থ, যাৰ কাৰণেই এই পৃথিৱীত প্ৰাণীকূল জীয়াই থকাটো সম্ভৱ হৈছে। পানীয়েই জীৱজগতৰ জীৱনী-শক্তি। পানী অন্যান্য আহাৰতকৈও অপৰিহাৰ্য পদাৰ্থ এইকাৰণেই যে পানী নোখোৱাকৈ মানুহ গৰমত দুই-তিনি দিনতকৈ (ঠাণ্ডা দিনত এসপ্তাহ)বেছি দিন জীয়াই থাকিব নোৱাৰে, আনহাতে আহাৰ নোখোৱাকৈ কেইবামাহলৈও জীয়াই থাকিব পাৰে। মানৱ দেহত ৫০-৭৫ শতাংশ পানী থাকে। হাঁও-ফাঁও ৯০ শতাংশ, মগজু ৭০ শতাংশ, তেজ ৪০ শতাংশ পানীৰেই গঠিত। আমাৰ দেহত গড়ে ৬০ শতাংশ পানী থাকে আৰু কোষক জীয়াই থাকিবলৈ পানীৰেই প্ৰয়োজন। প্ৰধানকৈ আমাৰ দেহৰ তিনিঠাইত পানী থাকে- দুই-তৃতীয়াংশ আমাৰ কোষবিলাকৰ ভিতৰত(২/৩, ৪০ শতাংশ)। এক তৃতীয়াংশ কোষৰ বাহিৰৰ ফালে আৰু তেজত(১/৩, ২০ শতাংশ)। এজন ৭০ কেজি ওজনৰ মানুহৰ দেহত প্ৰায় ৪২ লি: পানী থাকে এনেধৰণেৰে-
২৮লি: কোষৰ ভিতৰত আৰু
১৪লি: কোষৰ বাহিৰ ফালে য’ত- ৩লি: তেজত, ১লি: বিভিন্ন অংগৰ চাৰিওফালে যেনে ৰাজহাঁড়ৰ মাজত থকা স্নায়ুতন্ত্ৰৰ চাৰিওফালে, চকু, দেহ গহ্বৰ ইত্যাদি আৰু ১০লি: বহিৰ্কোষীয় ৰস যিটো কোষৰ চাৰিওফালে থকা তৰল মাধ্যম। সাধাৰণতে বয়স অনুপাতে নতুন কেঁচুৱাৰ দেহত প্ৰায় ৭০ শতাংশ পানী থাকে আৰু প্ৰাপ্ত বয়স্কৰ দেহত ৫০ শতাংশ পানী থাকে। বেছি মাংসপেশী থকা দেহত বেছি পানী থাকে আৰু বেছি চৰ্বি থকা দেহত কম পানী থাকে, কাৰণ দেহৰ চৰ্বিত কম পানী থাকে। তদুপৰি আমাৰ সকলো জীৱনী অংগ যেনে, মগজু, হাঁওফাওঁ, হৃৎপিণ্ড, যকৃৎ, বৃক্ক প্ৰায় ৬৫-৮৫ শতাংশ আৰু হাড়ত আটাইতকৈ কম প্ৰায় ৩১ শতাংশ পানী থাকে। দেখা যায় যে আমাৰ শৰীৰ আধাতকৈও বেছি পানীৰেই গঠিত। সেইবিলাক কাৰণতেই ‘পানীয়েই প্ৰাণীৰ প্ৰাণ’ বুলি কোৱা হয়।
মানৱ দেহৰ বিভিন্ন অংগয়েদি সাধাৰণ অৱস্থাত দৈনিক ১.৭-২.৩ লি: পানী ওলাই যায়। উষ্ণ বতৰ, কম আৰ্দ্ৰতা, বতাহ চলাচল বেছি, ভূমিৰ উচ্চতা বেছি অৱস্থাত আৰু শাৰীৰিক কাম বা ব্যায়াম, খেলা-ধূলা কৰা অৱস্থাত ছালৰ ঘৰ্ম গ্ৰন্থিয়েদি পানী বেছিকৈ ওলাই যায়। এজন বেছি দেৰিলৈ ব্যায়াম কৰা ব্যক্তি বা দৌৰি থকা খেলুৱৈৰ দেহৰপৰা এঘণ্টাত প্ৰায় ১-১.৫ লি: পৰ্যন্ত পানী ছালেৰে ওলাই যায়। তলত কেইবিধমান ক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা সাধাৰণ অৱস্থাত দৈনিক পানী বাহিৰ হৈ যোৱাৰ পৰিমাণ দিয়া হ’ল-
জ্বৰ, বমি, পেটৰ অসুখ আদিৰ দৰে অৱস্থাত পানী দেহৰপৰা ওলাই যোৱা পৰিমাণ বহুত বেছি হয়। এনে অৱস্থাত পানীৰ লগতে কিছুমা খনিজ পদাৰ্থ যেনে ছ’ডিয়াম, পটাছিয়াম নামৰ ইলেক্ট্ৰলাইটো ওলাই যায় যি দেহৰ পানীৰ সমতা ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰে।
শৰীৰৰপৰা পানী ওলাই গৈ শৰীৰত পানীৰ পৰিমাণ আৰু ইলেক্ট্ৰলাইট কমি যোৱাকেই ডিহাইড্ৰেচন বোলে। ডিহাইড্ৰেচনৰ পৰিমাণ আৰু দেখা দিয়া উপসৰ্গসমূহ তলত দিয়া হ’ল-
শতাংশ হিচাপত পানীৰ অভাৱত হেৰোৱা শৰীৰৰ ওজন |
দেখা দিয়া লক্ষণ |
ক) ১%
|
শৰীৰৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণত বাধা, পিয়াহ লগা, হৃৎস্পন্দন বাঢ়ি যায় কিন্তু ৰক্তচাপ কমি যায়, শৰীৰৰ উষ্ণতা বাঢ়ি যায়। |
খ) ২% |
পিয়াহ বহুত বেছিকৈ লগা, ভোক নলগা আৰু অশান্তি অনুভৱ হোৱা। |
গ) ৩% |
মুখ গহ্বৰ শুকাই যোৱা। |
ঘ) ৪% |
২০-৩০ শতাংশ কাৰ্যক্ষমতা কমি যোৱা, মাংসপেশী দুৰ্বল হৈ পৰা। |
ঙ) ৫% |
মনোযোগত অসুবিধা হোৱা, মূৰৰ বিষ, টোপনি অহা। |
চ) ৬% |
ৰক্ত চলাচল আৰু স্নায়ুতন্ত্ৰত বাধা পৰাৰ বাবে হাত-ভৰিৰ জিনজিননি আৰু জঠৰ হৈ পৰা। |
ছ) ৭% |
ভাগি পৰা বা মূৰ্চ্ছা যোৱা। |
জ) ১০% |
মৃত্যু মুখত পৰা। |
সাধাৰণ অৱস্থাত পিয়াহ লগা মানেই ১ শতাংশ ওজন কমা বা পানী কমি যোৱা অৰ্থাৎ ইতিমধ্যেই ডিহাইড্ৰেচনত ভোগা। গৰমৰ দিনত বাহিৰলৈ ওলাই যোৱা পৰত এবটল পানী লৈ যোৱাটো অতি প্ৰয়োজনীয় আৰু পৰাপক্ষত পিয়াহ লগাৰ আগতেই অলপ অলপ পানী খাই থকা অভ্যাসে স্বাস্থ্য সজীৱ কৰি ৰাখে। আমাৰ শৰীৰে পানী জমা কৰি ৰাখিব নোৱাৰে আৰু সকলো অৱস্থাতে শৰীৰৰপৰা পানী ওলাই যায়। সেই হেতু আহাৰতকৈও পানীৰ প্ৰয়োজনীয়তা বেছি।
বয়স অনুপাতে সাধাৰণ অৱস্থাত দৈনিক পানী খোৱাৰ পৰিমাণ তলত দিয়া হ’ল-
১) কেঁচুৱা |
০-৬ মাহ |
০.৭ লি:(মাকৰ গাখীৰ বা তৈয়াৰ কৰি লোৱা গাখীৰ)। |
২) কেঁচুৱা |
৭-১২ মাহ |
০.৯ লি:(মাকৰ গাখীৰ, তৈয়াৰ কৰি লোৱা গাখীৰ বা অন্য আহাৰ বা পানী। |
৩) শিশু |
১-৩ বছৰ |
১ লি: কেৱল পানী। |
৪) শিশু |
৪-৮ বছৰ |
১.২ লি: কেৱল পানী। |
৫) ছোৱালী |
৯-১৩ বছৰ |
১.৪ লি: কেৱল পানী। |
৬) ল’ৰা |
৯-১৩ বছৰ |
১.৬ লি: কেৱল পানী। |
৭) ছোৱালী |
১৪-১৮ বছৰ |
১.৬ লি: কেৱল পানী। |
৮) ল’ৰা |
১৪-১৮ বছৰ |
১.৯ লি: কেৱল পানী। |
৯) মহিলা |
১৮ বছৰৰ ওপৰত |
২.১ লি: কেৱল পানী(প্ৰায় ৭-৮ গিলাচ)। |
১০) পুৰুষ |
১৮ বছৰৰ |
২.৬ লি: কেৱল পানী(প্ৰায় ১০ গিলাচ)। |
ঠাণ্ডা দিনত বা ঠাণ্ডা ঠাইত থকা মানুহ অথবা যিসকলে পনীয়া আহাৰ, পানী বেছি থকা ফল-মূল, শাক-পাচলি বেছি খাই তেওঁলোকৰ পানী খোৱাৰ পৰিমাণ কম হ’ব পাৰে।
কিছুমান ক্ষেত্ৰত পানী খোৱাৰ পৰিমাণ বঢ়াব লাগে
এনেদৰে হোৱা ডিহাইড্ৰেচনৰ ফলত তলৰ লক্ষণসমূহ দেখা যায়-
বয়সস্থ মানুহে প্ৰায়ে ডিহাইড্ৰেচনত ভুগি থকা দেখা যায়, ইয়াৰ কাৰণবিলাক এনেধৰণৰ-
কেঁচুৱা আৰু সৰু ল’ৰা-ছোৱালীৰ প্ৰতিকাৰ ক্ষমতা পূৰ্ণাংগ নোহোৱাৰ বাবে জ্বৰ, বমি, পায়খানা আদি বেমাৰত সঘনাই ভোগাৰ বাবে কেতিয়াবা হঠাতে ডিহাইড্ৰেচন হোৱা দেখা যায়। তলৰ লক্ষণসমূহ দেখা পোৱাৰ লগে লগেই ওচৰৰ চিকিৎসালয়লৈ নিয়া উচিত।
পানী বেছিকৈ খালে হাইপোনেত্ৰিমিয়া হ’ব পাৰে। যদিও সাধাৰণ জনসমাজত ইয়াক কম দেখা পোৱা যায়। অকণমান সময়ৰ ভিতৰত বহুত বেছি পানী খাই দিলে তেজে সোনকালেই শুহি লয় কিন্তু বৃক্কই সিমান পৰিমাণৰ পানী তেজৰপৰা অতি কম সময়ত বাহিৰ কৰি দিব নোৱাৰে, যাৰ বাবে শৰীৰত চ’ডিয়াম মৌলৰ পৰিমাণ বিপদজনকভাৱে কমি যায়। চ’ডিয়াম মৌলই মাংসপেশীৰ সংকোচন আৰু স্নায়ুৰ খবৰ বহন কৰাত সহায় কৰে। ইয়াকেই হাইপোনেত্ৰিমিয়া বুলি কোৱা হয়। হাইপোনেত্ৰিমিয়াত মূৰৰ বিষ, চকুৱে ধোঁৱা-কোৱা দেখা, মগজু ফুলি উঠা, কন্ভালচন হোৱা, ক’মা হোৱা আৰু সম্ভৱত মৃত্যু পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে। কিছুমান মানসিক ৰোগী, স্কিজ’ফ্ৰেনিয়া, পানীত পৰা মানুহ, কেঁচুৱা যাৰ আহাৰ বেছি পনীয়া তেনে ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত হাইপোনেত্ৰিমিয়া হোৱা দেখা যায়।
চেনি দিয়া পানীয়ে দৈনিক প্ৰয়োজনীয় আহাৰৰ উপৰি অতিমাত্ৰা শৰ্কৰা যোগায়, কিন্তু ই অন্য আৱশ্যকীয় খাদ্য শক্তিৰ যোগান নধৰে। বৰঞ্চ ই ল’ৰা-ছোৱালী বা প্ৰাপ্তবয়স্কৰ অতিৰিক্ত ওজন বঢ়ায়, হাড়ৰ ক্ষমতা/ঘনত্ব আৰু ই পাকস্থলীৰ অম্লতা বঢ়াই দাঁতৰ ক্ষতি কৰে।
বাণিজ্যিকভাৱে পোৱা মিনাৰেল পানী বা ফলৰ ৰসো বেছিকৈ খোৱা বেয়া
বানিজ্যিকভাৱে পোৱা কিছুমান মিনাৰেল পানীত বা ফলৰ ৰসত খনিজ লৱণ থাকে যি শৰীৰত পানী বেছি জমা হোৱা, চকুৰ পতা বা আন অংশ উখহি যোৱা আৰু কিছুমানৰ ৰক্তচাপো বঢ়াই দিয়ে। প্ৰয়োজন হ’লে কম চ’ডিয়াম থকা(less than 30mg sodium per 100ml)মিনাৰেল পানী বা পানীয়হে খোৱা ভাল। অৱশ্যে আমাৰ বজাৰত পোৱা প্ৰায় সকলো বিলাক বটল পানীয়েই পেকেজ ড্ৰিংকিং পানীহে, মিনাৰেল পানী নহয়।
মনত ৰাখিবলগীয়া কথা
১) শৰীৰৰ বিভিন্ন বিক্ৰিয়াৰ বাবে পানী খোৱাটো অতি প্ৰয়োজন।
২) আমাৰ দেহে পানী জমা কৰি ৰাখিব নোৱাৰে গতিকে পানী সময়ে সময়ে খাই থাকিব লাগে।
৩) পিয়াহ লগা মানেই ডিহাইড্ৰেচন হোৱা, ডিহাইড্ৰেচনে মৃত্যুও ঘটায়, গতিকে পিয়াহ লগাৰ আগতেই পানী খোৱাটো প্ৰয়োজন।
৪) দিনটোত এজন মানুহে কমেও সাধাৰণ অৱস্থাত ২.৫ লি: আৰু মহিলাই ২ লি: পানী খাব লাগে।
৫) পানীৰ বটল বা পানী সদায় সকলো সময়তেই হাততে পোৱাকৈ থ’ব লাগে(বেগত, গাড়ীত, শোৱাৰ সময়ত বিছনাত, কাম কৰা টেবুলত ইত্যাদি)।
৬) জ্বৰ, পেটৰ অসুখ, বমি হোৱা ৰোগীয়ে অলপ অলপকৈ ঘনাই পানী খাই থকাৰ প্ৰয়োজন।
লিখক: ডা° সঞ্জীৱ শইকীয়া, ম-ন-কা স্মৃতিগ্ৰন্থ।
শেহতীয়া উন্নীতকৰণ: : 3/6/2020